Сівая легенда

Толькі на імгненне кароткае ён спакой свой згубіў. Падвезлі яго ўжо да самых дзвярэй ратушы і спынілі воз. А тут з акна дома Славенскага ашалелая войтава жонка закрычала і стала яму пальцамі вілы рабіць:– Антыхрыст! Дваран пабіў, прымучыў. Судзіце яго, людзі добрыя, ды не патурайце. Калі ягоная дзеўка гэтага ірада яшчэ хоць раз пабачыць – канец панству на зямлі, а славуты горад у смутах зняможацца.Я заўважыў – шмат хто сумеўся ад гэтых слоў. Нават сам Друцкі, што стаяў на высокім ганку з граматай у руцэ, апусціў вочы.А Раман справіўся і нават з усмешкай і са светлымі вачыма слухаў прысуд. Мы далёка стаялі і толькі-толькі да сэнсу дайшлі па асобных словах:– Маетнасці пазбавіць... адсячы рукі, дабы падступнага мяча не ўздымалі... шчыт ганьбаванню падвергнуць і адусюль, акрамя Гарадзельскага прывілею і статута, самае імя вытравіць на застрашэнне другім іншым.І яшчэ зразумелі: баніцыя2 за межы Мсціслаўскага ваяводства: вечная ссылка ў малую весь.Ударыў бізун па конскіх спінах. І давялося Раману праехаць увесь шлях. Правезлі яго ад вазніцы да замка, да насыпной гары, міма храма Сарака Пакутнікаў да Спаскай царквы. Па ўсім горадзе, дабы бачылі, як караецца ліхадзейства.Прывезлі на плашчу ўжо ўвечары, змяркацца пачало. Там паклалі на насілы, прыкруцілі і, накрыўшы саванам, панеслі ў храм – жывога адпяваць.На ўсё жыццё я гэта запомню. Снягі лілавеюць, з акон на снег – цёплыя жоўтыя агеньчыкі. І спевы – ох, якія страшныя спевы!Юрод на паперці заскакаў:– За гарэлку бога прадалі! Возьмуць вас за гэта чорт Савул і чорт Калдун! Брамы вашы паваляцца, магілы мышакоўскія ўвесь Мікалаеўскі спуск зоймуць. Косткамі ён заваліцца. Быць крумкаччу сытым! Костку быдлячую знойдзеце ў зямлі – і ад той пойдзе паморак і пошасць.Стала нельга слухаць – так страшна завыў народ.А Рамана ўжо вывелі – ён і сапраўды быў бялейшы за труп, хоць ішоў цвёрда, – узвялі на памост, на якім стаяў містр, а па-простаму кат у чырвонай доўгай сарочцы. Так яны і стаялі, чырваны і белы на Рамане быў саван.І сталі падаць на натоўп цяжкія словы:– Меч яго зламай, кат... Вось нарог ад ніў яго – аддай яго другому, кат.І пад канец узяў містр шчыт і ўцяў сякераю яго востры канец, а верхняе поле замазаў дзёгцем і сажаю.Жонкі дваранскія так загаласілі – хоць затыкай вушы: няма кары страшнейшай за гэту для двараніна.А Ракутовіч паглядзеў на іх вялікімі незразумелымі вачыма і толькі ўсміхнуўся:– Нічога, затое шчыт цяпер на вашы непадобны, на чысценькія.А сам сеў, абняў плаху нагамі, каб на калені не станавіцца.Твар ката, барадаты да самых вачэй, пацямнеў, і рукі дрыжаць.– А ты смялей, – кажа яму Раман, і голас такі просты.Кат узяў сякеру.– Пачакай, – кажа Раман, – дай апошні раз на пальцы паглядзець.Сагнуў іх некалькі разоў. І раптам шырока перахрысціў народ. Крыкнуў:– Ударыць за цябе яшчэ раз не магу, дык прымі хоць апошняе маё бласлаўленне.Плач узняўся, стогн. А Раман паклаў ужо рукі на цурбан:– Сячы.Занеслася сякера. І мы толькі ўчулі глухі ўдар.Ж-жак!Задрыжаў лядашчы памост.А Раман устаў, стаіць і рукі ўздымае, Правая рука вышэй кісці адсечана, левая – наўскос, засталіся на вузкім абрэзку мезены і безыменны палец. Ці то пашкадаваў кат, ці не разлічыў.І тут лекар з яўрэйскага кагалу замітусіўся: толькі жоўтая галаўная павязка мільгае. Памазаў чымсьці абрэзкі, і кроў свістаць перастала. Ледзь капае.