Сівая легенда

– Пусціць, – уздыхнуў той, – аддаць гэтаму іраду. На Рамане Ракутовічаву роду канец. Нядобра.– Ясна, – кажа Дэспат.І тут ускочыў княз Друцкі – замітусіўся цень па столі.– Пусціць? Аддаць? А Кізгайла-пакутнік у чым перад смерцю кляўся? А апантаная надоечы што прарочыла? Хочаш смуты вечнай, хочаш канца панству? Страціць вядзьмарку!А Ірына стаіць перад ім, глядзіць прамяністымі вачыма:– Не кахаў ты, відаць, князь. Свечачны агарак у цябе замест сэрца. Якое ж тут чараўніцтва? – І да Дэспата: – Не чаравала я. Калі і чаравала, дык вачыма, голасам, словам.Пані Любка глянула на яе і апусціла вочы. А Дэспат-Зяновіч глядзіць на падсудную. Твар у яго здаровы, нязграбны. А вочы разумныя, як у сабакі.– Ну скажы, пан, чым я яго чаравала? Крыж на мне.Той усміхаецца сумна:– Бачу, чым ты яго чаравала. Бачу, дачушка.І вочы прыкрыў. Я амаль ведаў, аб чым ён думае. Ведаў, як ён у Варшаве жыў маладым, у каго па дурасці закахаўся. І чым гэта скончылася.Але ён нядоўга думаў. Заміргаў раптам вачыма і, жорстка так, кажа Друцкаму:– Яно не пытае, калі прыходзіць і куды. Можа і сатыр закахацца ў Геру. Ды і яна яго можа пажадаць. Бліскавіц не баючыся.– Табе лепей ведаць, – з’едліва кажа той. Але Дэспат ужо ўзняў павекі:– Тваё слова якое, пані Любка?– У Кісцяні Ракутовіча нельга саслаць?Дэспат прыжмурыў вочы. Глянуў на паню спадылба. І быццам адрэзаў:– Не.Любка ўзняла вочы, уважліва паглядзела на Ірыну. І выдыхнула:– Аддайце тады яму... Чаго ўжо...– А прарочыцы словы? – узвіўся Друцкі.– Усё адно аддайце.Друцкі фаліянт на падлогу змахнуў. Потым устаў. Галава пад самаю столлю. – Што ж, аддайце, калі ўсе на аднаго. Але вось вам і мой голас: чарадзейству ў Магілёве не бываць, мяжы панству нашаму – не быць. І таму няхай кат раней аслепіць яе.– Ах, Друцкі, Друцкі, – паківаў галавою Дэспат-Зяновіч.І паглядзеў на Ірыну:– Бачыш, дзяўчынка, у што ўперліся. А ты як мысліш?Тая ўся так і падалася да яго:– Пане літасцівы, абы з ім.– Падумай, – ціха кажа той, – можам проста адпусціць. Ідзі ў свет. Мужыкоў многа.А ў той вочы раптам светлымі сталі больш ранейшага. Такія вочы, шэрыя, мяккія, невыказныя.– Няхай сляпая. Няма свету без яго.– Ну глядзі, – адвярнуўся Дэспат. – Няхай будзе па-твойму... Ідзі.Кат у дзвярах з’явіўся. І яна пайшла да яго, пайшла спяшаючыся, лёгкай ступою. Быццам у паветры плыла. І ўсё паскарала, паскарала крок.А на парозе павярнулася, паглядзела на нас:– Дзякуй усім. Зараз-то я ўжо з ім. З ім.Ах, вочы, вочы! Шэтыя, пушыстыя ад веек. З блакітнымі іскрачкамі. І я чамусьці старую нямецкую песню ўспомніў. Адвыкнуў зусім, а тут успомніў:Жыццё сказала:“Свет гэты – мой.З праха вырасце кветка вясной.Каласамі ўзыдзе пад дажджом перагной”.Жыццё сказала: “Свет гэты – мой”.А потым цяжка бухнулі за ёю дзверы. І зараўло там, за дзвярыма, полымя. Я не мог гэтага вытрымаць. Я выйшаў на крыты ганак і стаў за калону. А народ ужо даведаўся аднекуль. Стогн каціўся над усімі, хто быў на двары і па-за ім.І ўсе глядзелі на высокі ганак, на дзверы суда.І яшчэ адны вочы глядзелі, доўгія, светлыя, незразумелыя.Ля самага ганка, абкружаны вартай, стаяў воз, усланы саломай. Вялізны воз, падобны на труну, запрэжаную шасцю шкапамі.На дне каша быў умацаваны слуп, а ля яго стаяў чалавек, прыкуты да слупа доўгім ланцугом за пояс. Грыва валасоў, круты лоб, жорсткі і горкі рот. Нават на Рамана не глядзеў зараз натоўп.Я спусціўся з ганка і стаў каля варот. З заснежаных стрэх капала, віселі ледзяшы, раз’езджаны, зярністы, жоўты ад гною, шоргаў пад нагамі снег. І на ўсё гэта з неба лілося такое шэрае і такое ўсё ж па-вясенняму яркае святло, што балелі вочы.