Хрыстос прызямліўся ў Гародні, ч. 1

– Нагаду-уюць вас, – іранічна сказаў Лотр. – Назаўсёды нагадуюць... Ну, кажы.Вясёлы чорны чалавек відавочна махлярыў, нават вачыма.– Я Міхал Іліяш. Майстра на ўсе рукі.Ягоны рот усміхаўся вуснамі, зубамі, мускуламі шчок. Дрыжэлі, нібы ад затоенага смеху, бровы.– Спачатку я... гм... гандляваў конямі... У мяне бабуля цыганка. Каралева краіны Цыганіі. Тут ужо нічога не зробіш. Супраць крыві не папрэш. Так наканавана, і гэта яшчэ Ян Багаслоў казаў, калі ўвесь іхні апостальскі хаўрус абвінавацілі ў канакрадстве.– Няпраўда, – сказаў Камар. – Якое там яшчэ канакрадства? Іх не за тое...– Хэ! А як яны белага асла дасталі? Бог ім сказаў, а яны пайшлі браць, а гаспадары спыталі, нашто ім асёл... А тыя ўзялі. То конь асёл ці не? Конь. То што вам яшчэ трэба? Шкада толькі, што так павольна дабрэе чалавек. Тады Пану Богу нашаму за гэта некалькі калоў загналі. Цяпер беднаму цыгану заганяюць адзін, але так, што гэта не лягчэй, і ніякага я тут поступу не бачу... Але дзед мой і маці з бацем былі тутэйшыя... Кінуў я гэты занятак. Нездаровы занятак дужа. Пайшоў прафесарам у акадэмію.– Дабрэча ты іх, відаць, вучыў, – сказаў Басяцкі.– А чаго? Студэнты ў мяне былі цямлівыя, кемныя. Як, скажам, вы. Налажыліся да сваёй вучобы лепей, чым пан нунцый да латыні. Бывала, прыйдзе такі дзікі – жах. А там, глядзіш, і нічога.І вось аднойчы стаю я на акадэмічным двары з улюбёным сваім студэнтам, Міхасём, ды вучу яго: “Так, братка. Ану, паўтарэнне. Яно, братка, матэр студыёрум. Ану, дыяканскую велікодную службу... Ды, так, ведаеш, каб зразумела было, што п’яны”.– Глупства кажа, – сказаў Камар. – П’янству ніякага дыякана вучыць не трэба. Гэта ў іх у крыві.– Міхась лапы счапіў ды як раўне.– Чакай, якія лапы? – абалдзела спытаў Лотр.– Дык я ж, бацю, у якой акадэміі выкладаў? Я ў Смаргонскай. Я мядзведзяў вучыў. І такі гэты Міхал быў кемны, такі здаравеня!Пасля велікоднай службы я яму і кажу:– Так. Ану, пакажы, як нашы панкі да сябе дабро грабуць?Ён і тут усё ведае. Сеў на пілавінне з пяском і пачаў яго да сябе лапамі грэбці. Азвярэла грабе.Гэты самы пясок з пілавіннем мяне і падвёў. Прыглушыў конскія крокі. Загадваю гэта я, а за маёй спіною стаяць трох коннікаў. І галоўны з іх пан – гетман Агінскі.– Э-эх, – кажу, – Міхась. Ты мацней, весялей грабі. Панскага размаху ў цябе няма.Міхал лапамі мацней замахаў. І тут мне ззаду – карбачом між вушэй. І ўбачыў я ў адну хвіліну і Частагоў, і матку Астрабрамскую, і ўсе чыста, колькі іх ні ёсць, цэрквы дый мячэці. Таму што цыганы заўсёды былі той веры, якая ў той вёсцы, ля якой стаў табар.– Пане гетман, – крычу, – пане... Міхал! Міхал! Ану пакажы, які пан Агінскі смелы, ды прыгожы, ды мужны на вайне.Тут яно і здарылася. Ад многай навукі мядзведзь адурэў. Ці то ён зблытаў з бабай, якую муж з іншым заспеў, ці дужа быў разумны – толькі схапіўся ён за жывот і зароў. А потым пачаў стагнаць і качацца на пяску.Гетман – за меч. І было б тут два Іліяшы, ды я раптам... убачыў... паказваю рукой:– Бацюхны, глядзіце!На Іліяшавым твары быў такі нясцерпны жах, што сінедрыён увесь нібы сціснуўся, гледзячы туды, куды ён паказваў. У наступны момант усе пачулі, як Карніла ціха сказаў: “Гэ-э, брэшаш...” Усе зноў павярнуліся. Сотнік ля дзвярэй трымаў Іліяша за шкірку.– Ды не ўцякаю я. Гэта я вам проста паказаць хацеў, як я тады ўцёк. Яны ўсе азірнуліся, а я скочыў цераз плот і кінуўся бегчы, як ніводны ніколі не бегаў. Яны за мной. Я ад іх. Лесам. Да Віллі.