Чорны замак Альшанскі, ч. 1

– Ты не адказаў. То ўсё ж адкуль?– Альшаны.– Нешта чуў, але цьмяна. Дзе?– Гісто-рык. Мястэчка… Кіламетраў трыццаць ад Кладна… Князям Альшанскім належала. Гедымінавічы. Дужа старажытны беларускі род. Шматлікія маёнткі па Нёмане і Пцічы, некалькі ўласных гарадоў. Увесь час высокае становішча. Падмацоўвалі тым, што каралям гарады дарылі.– Памятаю, – сказаў я. – Гэты ж адзін з іх Голаск – гарадок Жыгімонту Аўгусту “падарыў”, а той яго “падарыў” Яну Хадкевічу.– Но. – І гэта адзін з іх падчас розбрату Свідрыгайлу ў палон захапіў.– З гэных, – сказаў Мар’ян з некаторым задавальненнем, што вось, маўляў, і сябар не нагою шморкаецца. – А тыя Альшаны іхні маярат і спрадвеку ім належалі. З бортнымі дрэвамі, і вёскамі, і рэчкамі, баброў каб ганіці.– І кожнага пятага бабра сабе, – пачаў хуліганіць і я, – а астатніх пану або сабе пачэраўе ад кожнага бабра.– Гля-адзі-і ты! І “ўстаў на валокі” ведае. Начытаны, халера!.. Ну дык вось. Кнігу тую я знайшоў у Альшанах на гары ў хаце такога дзеда, Мультана. Вартаўнік пры замку і, галоўнае, пры касцёле. Надзвычай цікавы тып. Сагнуты, як мядзведзь. Паляўнічы крыху. Філосаф.– Ты гэта мне дзеля чаго?– Ды ўсё ў сувязі з гэтай трывогай. Мозг шукае. Ліхаманкава. Усе абставіны ўспамінае, усе самыя нязначныя здарэнні.Ён глядзеў у акно на пустку і на шаты могілак воддаль.– Замак той – звычайны палацава-замкавы ансамбль, – нібы прыпамінаючы, нібы трызнячы, сказаў ён. – Толькі што адзін з першых такога роду. Самая сярэдзіна XVI стагоддзя. Можа, дзесяццю – дваццаццю гадамі пазней. Ужо не зусім замак, хаця і бліжэй да яго, чым да палаца. Страшны будынак. Мясцовы валунны граніт, браце, барвяна-карычневы з куродымам, амаль чорны. Ну і вада вакол. А крыху наводдаль касцёл са званіцай. Гэты крыху пазнейшы. Пачатак семнаццатага. І ўсё гэта разам нешта гнятучае нараджае, цяжкае, змрочнае. Ну, як праклён на ім які, як здані ў ім дагэтуль блукаюць.– Кніжак начытаўся, ёлупень.Ён раптам павярнуўся. Рэзка. Імкліва.– Так. І кніжак. Уяўляеш, не ў аднаго мяне ўсё гэта такое пачуццё выклікае. Ва ўсіх выклікала. Заўсёды. І гэта не маё, суб’ектыўнае, а агульнае пачуццё. Вось глядзі…Мар’ян кінуўся да стэлажоў і, не шукаючы, – відаць, не раз ужо глядзеў, – дастаў маленькую пузаценькую кніжачку. – Вокладкі няма. Нейкі з мясцовых правінцыяльных рамантыкаў мінулага стагоддзя. Ясна, што мясцовы, бо дыялектызмы на кожным кроку. І ясна, што піша па-польску, не дужа й тую мову ведаючы, а ведаючы яе мясцовы, шляхецкі дыялект. Р-рамантык! Знаеш усіх гэтых аўтараў “Пёсэнэк вейскіх з-пад Нёмана і Шчары” ды “Чароўных Янаў з-пад Нарачы”. Напіша кнігу пад назваю “Душа ў чужым целе, або Незямныя радасці на берагах Свіслачы”, дый радуецца.Мне таксама стала ніякавата. Добры ўклад унеслі браткі-беларусы ў культуру свайго і братняга, польскага, народаў… І ўсё ж колькі ў гэтым было прыемнага: наіў, дабрыня, лёгкае адценне дурнаватай і шчырай чуласці, сардэчнасць. Словам, кажучы словамі аўтара “Завальні”, “зацны прохі ойцув”. І потым, не будзь гэтых людзей, не выраслі б на гэтай глебе ні Баршчэўскі, ні паэт-тытан, ад уласнай беднасці падораны намі Польшчы. Хай спяць спакойна: яны сваё зрабілі.Мар’ян, аднак, не быў настроены так лагодна. Ён аж кіпеў.– Чорт бы іх пабраў. Калі ўжо на тое пайшло, то гэта яны насаджалі правінцыялізм, а не Дунін-Марцінкевіч, на якога столькі сабак вешалі з-за гэтага. Самі і вешалі. Дый рамантызм наш дурацкі, беларускі, паршывы, менавіта яны насадзілі.