Каласы пад сярпом тваім, ч. 1

...Успомніў! Яны стралялі. Зяхаў стары Губа... A потым была тая вадзяная курачка і бясконцы, нясцерпны шлях...Раптам з яго горла вырваўся такі страшны крык, што ён спалохаўся за тых, чые цені адпачывалі на сцяне. Але палохаўся ён дарэмна, бо страшна гэта было толькі яму: толькі здрыгануліся пальцы ног ды з вуснаў вылецеў бязгучны віск, – тыя не заўважылі і не пачулі.Зразумеўшы гэта, ён y адчаі паспрабаваў сказаць слова, самае лёгкае слова, бо перад вачыма былі шпары ў сцяне і тое, што паміж бярвенняў:– Мо-ох... о-ох...– Стогне, – пачуўся жаночы голас. Нехта цёмны і вялікі схіліўся над ім, і адразу ён адчуў y вуснах шурпаты край глінянай конаўкі.– Глыні шалянцу, мужык, – сурова сказала жанчына, – гэта табе на карысць... A слабы ж ты які...Яснела ў вачах. Так, гэта быў імшанік для пчаліных калод, цяпер пусты, і ў ім гарэў каганец, хаця за сцяной быў дзень, і плюхала недзе вада, так мерна, як на млыне.Вось ужо ногі і рукі сталі не далёкія, a бадай зусім блізкія. I з’явілася змога нават павярнуць галаву.Прычыненыя дзверы. Дзённы прамень коса падае з ix, i ў промені шыза і вясёлкава клубіцца дым, пераліваецца, наплывае адным завітком на другі. I так усё вышэй, вышэй.Дым цягнецца ад кучкі смалякоў, на якіх стаіць гаршчок, ды яшчэ ад люлькі ў мужчыны, што сядзіць ля дзвярэй. Што за мужчына? Увесь y белым – значыць, мужык. Твар сухі і амаль безбароды, вусы рэдкія. A вочы пранізлівыя, жоўта-бурштынавыя, бы ў коршака, спайманага ў сіло. Калі падыдуць людзі, ён глядзіць на іх непрымірыма, з той вышэйшай пакорай лёсу, якая бывае ў звяроў і драпежных птушак, якія разумеюць, што ўжо нічога не зробіш.Ля гаршка сядзіць на калодзе жанчына, тая, што давала піць. Дзіўная жанчына. Уся ў чорным, як мнішка. На галаве доўгі чорны шаль, што адкрывае толькі трохкутнік аблічча. Аблічча мужыцкае і не мужыцкае, цёмна-бронзавае і сухое, закасцянелае ў нейкай уладнасці. Сустрэўшы такую, спалохаешся, але той, коршак, трымае сябе вольна: відаць, аднаго поля ягады.– Пі, мужык, – кажа жанчына.Схіляецца над ім твар. Вочы страшэнныя, глыбокія і, дзіва, зусім не старыя.На гэты раз пітво як палын і блёкат – шэрхнуць паднябенне і язык, цьмянее ў вачах.– Пі, мужык. Бунтаваць дык саладзей было, дураломам....Якая палёгка. Цяпер можна ўжо і гаварыць. I ён пытае слабым, – бо рот як пасля моцнай аскомы, – голасам:– Дзе я? Чаму?– Лапата даставіў. Я Грынь Паківач. A гэта Марта... Гм, маці божая... I шчасце, што ты ў нас. Бо здох бы, як сабака, без прычасці... Хто ж гэтай бруднай вадой раны палівае, доўбня неразумная?– Гарэлі.– Маглі б зусім згарэць. Пакуль давезлі – быў y цябе ўжо антонаў агонь. Скура вакол раны стала плямамі. Вось яно як, пане Корчак. Панамі быць захацелі – вось вам скуру і вырабілі.– Пад сэрцам робіцца холадна. Значыць, канец? Млынар пускае дым.– Паглядзім, – кажа ён. – Першыя два дні смярдзела твая рана. Паглядзім, як цяпер.– Не лай яго, – сухім голасам кажа Марта.– Як жа не лаяць, – кажа Паківач, – калі ў яго ў кішках мазгі. Забыў, што такое пан і што мужык.Злосць зноў падкочвае пад сэрца Корчаку. I ён кажа:– Мы як ваўкі і як сабакі... Адных шчанюкоў нам з імі... ніколі... не пладзіць.– Разумны, – кажа млынар, – ды толькі яшчэ ніколі воўк не вартаваў пакояў, a сабака не выў y начным лесе. Дык, значыць, і не лезьце ў хаўрус адзін да аднаго, не пніцеся. Яны, бач, справядлівасці захацелі.– Кры-ыўда.– Ну, a каб вы панамі сталі – не крыўда была б? Камусьці ўсё адно была б крыўда. Можа, яшчэ і горшая. Няма горш, як з хама пана, a з дзярма пірага.