Легенда аб бедным дябле і аб адвакатах Сатаны

Магчыма, гэтыя прыходы былі і не без задняй думкі: Марцэлінай сям’і жылося цяжкавата. Маці некалькі разоў прапаноўвала ёй пераехаць да іх у горад, але тая заўжды адмаўлялася: шкада было ўнукаў.Яна прыходзіла, сухая, цёмная, як ікона, з такімі добрымі, заўчасна стомленымі вачыма, прыносіла немудрашчыя вясковыя гасцінцы па сезону – гарэхі, крашанкі або пражаны гарох, глядзела на Андрэя, уздыхала, што ён такі хударлявы, плакала аб старэйшым выхаванцы і зноў знікала, нагружаная гасцінцамі.А Андрэй усё ўспамінаў яе цёплыя рукі на галаве, яе блытаныя, бязладныя казкі над яго дзіцячым ложкам, сотні слоўцаў, пачынаючы ад “ёлупа хвашчоўскага” і канчаючы “цёмна, хоць мышэй лаві”, і адчуваў, што без яе, пэўна, яго нясцерпнае, да болю, пачуццё радзімы зусім не было б такім поўным. Быў бы сабе звычайны гарадскі хлюпік, без мовы,без водару зямлі, які кожнай вясной хваляваў яго.Марцэля зрабіла сваю справу. Коштам гэтых загрубелых у мазалях рук, коштам стомленых вачэй выпакутавала яго, Андрэя, такога, як ён ёсць, непрыкметна, сама не ведаючы гэтага, нарадзіла ў ім душу, – і вось цяпер носіць у клуначку пражаны гарох.Каб ён мог, ён бы пабудаваў ёй крыштальны палац.А пакуль ён проста, нічога не кажучы бацькам, дасылаў ёй частку грошай з кожнага ганарару. Ён не ведаў, што тое самае рабілі бацькі.– Чаго гэта ты іх Марцэлі аддала? – спытаў у маці Андрэй.Маці паблажліва ўсміхнулася:– Бо трэба было. Памятаеш, як бацька “саслаў” у камору старыя партрэты і кнігі з “яцем”? Андрэй усміхнуўся.– Памятаеш, ма, як я ўначы туды прабіраўся ў адной кашулі, забіраўся з нагамі ў старое крэсла і чытаў... А на падлозе яблыкі ляжалі. На аўсянай саломе. А партрэты глядзяць, глядзяць.– I я цябе там аднойчы заспела на гарачым. I не выдала.Яны зарагаталі.– Ну вось, – сказала маці, – я тады найбольш каштоўнае па ўспамінах аддала Марцэлі. Мала, думаю, што.Яна адкінула вечка скрыні і дастала з яе даволі вялікі скрутак, загорнуты ў дзіцячую коўдрачку, таксама саматканую ў шашачкі.– Твая, – сказала яна, – бачыш, як Марцэля зберагла.– Ма, – сказаў Андрэй, – я думаю вось што. Палову ганарару за кнігі трэба аддаць гэтым унукам. Усё ж старэйшы ўжо амаль трактарыст. А Марцэлю трэба ўзяць да нас.– Добра. Пагамонім яшчэ пра гэта.Яны селі ля століка. Маці разгарнула скрутак.– Мала што засталося, – уздыхнула яна.На коўдрачцы ляжаў нейкі пажаўцелы рукапіс, некалькі дагератыпаў і фотакартак, бронзавы медаль, другі бронзавы медаль, батлеечная лялька – цар Ірад, жалезны пярсцёнак, яшчэ нейкія паперы, срэбны мёдальён.Андрэй перабіраў іх. Адзін медаль быў “За ўціхаміранне”, другі – інсургенцкі, са зламаным крыжам і пагоняй. Неяк дзіўна было браць іх у рукі.Пацьмянелыя сведкі даўніх страсцей, якія нікога зараз не абыходзілі.– А вось гэта добра, – сказала маці, трымаючы на руцэ распяленага “цара Ірада”, – гэта была адзіная рэч, якую твая прабабка павезла ў Сібір. Адзіны напамін аб роднай зямлі.Ірад тапырыўся на яе руцэ, зласлівы, з чорнымі вусамі, што амаль вылезлі, у выцвілай царскай вопратцы, ён варушыў рукамі і схіляў галаву.– Яго ледзь не адабралі ў тваёй прабабкі. Нейкі дурань з чыгуннымі мазгамі палічыў, што гэта антыдзяржаўны намёк.Яна наблізіла Ірада да сябе і зараз глядзела яму проста ў шкляныя вочы. Ірад замахнуўся на яе рукой.– Бач ты, які злосны, – маці раптам зусім па-маладому засмяялася. – Трэба будзе яго, Андрэйка, пасля мяне ў музей здаць. Разам з усім. Мне гэта яшчэ патрэбна, а вы... вы зусім другія, новыя. Вам да гэтага барахла няма справы.