Легенда аб бедным дябле і аб адвакатах Сатаны

Андрэй падумаў, што ён не здолее так па-маладому смяяцца ў матчыны гады.– Глядзі, – сказала маці, – зусім выцвіў дагератып.На матавым, вясёлкава-цьмяным срэбры сапраўды толькі з цяжкасцю можна было разгледзець двух маладых мужчын, амаль юнакоў. Адзін, моцна складзены, з грубавата-гожым тварам і доўгай грывай цёмных валасоў абдымаў другога, значна вышэйшага, за плечы.– Каліноўскі, – здагадаўся Андрэй.– Так, і амаль у тым узросце, што і на тваім дагератыпе. А гэта твой прадзед, мой дзед. У Пецярбурзе зроблена.– Шкада, што аблічча разгледзець нельга. Маці расчыніла медальён.– Сапраўды, шкада. Добра, што хаця мініяцюры з часам не псуюцца. Хіба на сонечным святле. Але ў медальёне гэта ім не пагражае. Глядзі, гэта прадзед і прабабка.У прадзеда быў звычайны, даволі мужны твар. Каштанавыя валасы, жаўтаваты колер скуры, уладная складка ля вуснаў. I недзе, толькі ў зморшчынках ля вачэй, дабрыня.Затое на прабабку Андрэй глядзеў на поўныя вочы. Крылатыя цёмныя бровы над агромністымі цёмнымі вачыма, маленькі рот, магчыма, занадта доўгая – бо так тады любілі маляваць мастакі – шыя, прамы невялікі нос. Мастаку добра ўдалося перадаць нейкую мяккую жаночую пакорлівасць у спалучэнні са сціплай, але ўладнай цвёрдасцю.– Бог ты мой, якая жанчына! – уздыхнуў Андрэй. – I падумаць толькі, што я атрымаўся гэткай пачварай.Ён яшчэ паглядзеў на партрэт, прыўзняў вейкі на маці:– Ты падобная на яе трошкі... А я – не.– Ты хутчэй на прадзеда падобны, – сказала маці, – але скардзіцца табе няма на што... У цябе... зусім яе вочы. I веі таксама яе. Толькі ў прабабкі вочы былі цёмныя.Маці і сын моўчкі глядзелі на партрэты ў медальёне..– Урэшце, добра, што ты аддала ўсё гэта Марцэлі, – сказаў ён, – усё іншае пагарэла разам з домам... Нічога не шкадую, толькі карцін і кніг шкада.Маці засмуцілася:– А мне – не гэтага. Мне Джэка шкада. Бацька, перад тым як у партызаны ісці, сцягнуў з гары яму ўсе шынкі: піруй, брат. Меркавалі яшчэ вярнуцца за ім, ды не атрымалася. Так, пэўна, і згарэў з хатай.– Так, сабакі палаючы дом не пакідаюць.Маці пакруціла галавой, быццам адганяючы думкі.– Глядзі, вось пярсцёнак. З ланцужнага звяна катаржнік скуў для бабкі. Яе там вельмі любілі, на пасяленні. Яна была вельмі харошы чалавек.– А гэта што? – Андрэй паказаў на рукапіс.– А гэта самае галоўнае: успаміны бабкі пра паўстанне і Сібір. Прачытай зараз. Акрамя вельмі своеасаблівага стылю, – мне здаецца, яна магла б быць надзвычай цікавым пісьменнікам, – там шмат звестак аб людзях і паўстанні. I зусім не так, як у кнігах. Шчыра.Яна развязала рукапіс:– Асабліва прыглядзіся да парома ў вераб’іную ноч. Сапраўдны трагізм.Тонкая рука маці прыкрыла вочы:– Можа б, ты з’еў чаго?– Не, не хочацца нешта.– То тады ідзі... Чытай... Трэба ж табе, урэшце, ведаць гэта падрабязна.I яна зноў патэпала да крэсла, да штодзённых панчох....Увечары Андрэй спусціўся ў галоўны пакой узрушаны, з чырвонымі павекамі. Рукапіс ён пакінуў у сябе, перачытаць уначы.Маці толькі што прымусіла бацьку легчы адпачыць. Сядзела з кнігаю пад лямпаю. Мяккі жаўтаваты круг падаў на старонкі, на вузкую руку, на пасму калісьці цёмных, а зараз напалову пасівелых валасоў.Прыўзняла на сына цёмныя, зусім яшчэ маладыя вочы.– Прачытаў?– Так, – Андрэй моўчкі сеў у другое крэсла, – гэта жахліва, ма.– Што ж, яны ведалі, на што ідуць.– I я іх вельмі люблю за гэта, – глуха сказаў Андрэй.